Kozmos Postası – 46P/Wirtanen’in Ziyareti

Kozmos Postası’nın bu yayınında 46P/Wirtanen kuyruklu yıldızının Dünya yakınlarından geçişini dosya konusu yaptım. Bilgi köşesinde biraz Merkür gezegenini tanıyacağız. Haberlerde bir uzay yürüyüşü, bir uzay uçuşu ve bol miktarda fırlatma var. Başlayalım,

2018 Aralık ilk yarısındaki gelişmeler

3 Aralık günü SpaceX firması, SSO-A fırlatmasını meteorolojik nedenli ertelemeler sonrası nihayet gerçekleştirdi. Bu fırlatmada ilk defa bir roket üçüncü kez kullanılmış oldu. BöylelikleSpaceX kendi rekorunu tazelemiş oldu. 34 ayrı firmaya ait 64 uydu,  Güneş ile senkronize bir alçak yörüngeye oturtuldu.

Son insanlı fırlatmada gerçekleşen ve iki mürettebatın paraşütle atlayarak kurtulduğu kazadan bir buçuk ay sonra, 3 Aralık’ta, Kazakistan’daki Baykonur Kozmodromu’ndan Soyuz MS-11 insanlı misyonu gerçekleştirildi. Bir kozmonot ve iki astronot, Uluslararası Uzay İstasyonu’na ulaştırılmış oldu. Rus kozmonot Oleg Kononenko, NASA astronotu Anne McClain ve Kanadalı astronot David Saint-Jacques 58. Sefer (expedition) kapsamında çalışmalar yürütecekler.

4 Aralık’ta Arianespace firması, Fransız Guyanası’ndan Ariane 5 ECA roketini kullanarak Hindistan’a ait GSAT-11 ve Kore Cumhuriyeti’ne ait GEO-KOMPSAT-2A adlı görüntüleme ve haberleşme uydularını fırlattı ve jeosentrik (Dünya ile aynı hızda dönülen) yörüngeye oturttu.

5 Aralık’ta yine SpaceX, CRS-16 misyonu kapsamında ABD Florida’daki Cape Canaveral AFS SLC-40 Uzay Üssü’nden Falcon 9 v.1.2 roketi ve Dragon kapsülüyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na bazı deney  malzemeleri ve gıdaların transferini gerçekleştirdi.

9 Aralık günü, ULA firmasının ABD Kaliforniya’daki Vandenberg üssünden göndermeyi planladığı Delta IV Heavy roketinin fırlatması, fırlatmaya sadece 7,5 saniye kala durdurulmak zorunda kalındı ve NROL-71 adlı istihbarat uydusu içeren misyon gerçekleştirilememiş oldu.

11 Aralık günü, Uluslararası Uzay İstasyonu’nda bulunan kozmonotlar Oleg Kononenko ve Sergey Prokopiyev, Ağustos ayında istasyona kenetlenmiş bulunan Soyuz MS-09 modülündeki nedeni açıklanamayan bir deliğin nedenini anlamak için riskli bir uzay yürüyüşü yaptılar. 7 saat 45 dakika süren işlem sonucunda hasarın nedenleriyle ilgili bilgi edinilmeye çalışıldı, numuneler alındı. Kononenko’nun dördüncü, Prokopiyev’in ikinci uzay yürüyüşü oldu bu (1). Aşağıdaki videoda, uzay yürüyüşünün kritik anlarını görebilirsiniz.

13 Aralık’ta Virgin Galactic firması, SpaceShipTwo adını verdikleri ve gelişmiş bir uçak olarak adlandırabileceğimiz araçla 84 kilometre yükseğe çıktı. 60saniyeçalışan roket motoruyla ses hızının 2,9 katına ulaşan araç, bu irtifada çeşitli analizler yaptı. Uzayın, yerden 100 kilometre irtifadan itibaren başladığı kabul edilegelmiştir ve bu irtifaya Karman Çizgisi denir. Ancak 80 kilometreden başlayabileceğine dair tartışmalar var ve bu uçuş, bu tartışmaya katkı vermek amacıyla yapıldı (2).

Virgin Galactic SpaceShipTwo – Photo: Courtesy Virgin Galactic

2018 Aralık son yarısında planlanan misyonlar

16 Aralık’ta RocketLab firması, Yeni Zelanda’nın Mahia Yarımadası’ndan Electron roketiyle Elana-19 misyonunu gerçekleştirmeyi planlıyor. RocketLab küçük bir uydu fırlatma firması ve bu NASA misyonu bir eğitim amaçlı fırlatma görevini içeriyor (ELaNa = Education Launch for Nanosatellites, Nano-uyduların eğitim amaçlı fırlatması).

18 Aralık’ta SpaceX firması, Falcon 9 v1.2 roketiyle GPS 3-01 adlı misyonu gerçekleştirmeyi planlıyor. ABD Hava Kuvvetleri’nin GPS III SV01 adlı üçüncü nesil GPS uydusunu taşıyacak. GPS III serisi fırlatmaların 2022’ye kadar sürmesi bekleniyor.

Yukarıda bahsettiğim ve fırlatmasına 7,5 saniye kala dramatik şekilde durdurulan ULA firmasının Delta IV-Heavy roketiyle yapacağı NROL-71 fırlatması yine Vandenberg üssünden 18 Aralık’a planlandı.

26 Aralık’ta Kazakistan’daki Baykonur Kozmodromu’ndan Proton-M roketiyle Roskozmos, Blagovest 13L ticari uydusunu fırlatmayı planlıyor.

27 Aralık’ta Rusya’nın doğusundaki Vostoçni Kozmodromu’ndan Soyuz-2 roketiyle Kanopus V 5 ve 6 uzaktan algılama uydularının fırlatılması planlanıyor (3).

Dosya: 46P/Wirtanen çok yakınımzda!

46P/Wirtanen, bir kuyruklu yıldız. Yani Güneş etrafında bir yörünge takip eden  ve üzerindeki buzların Güneş’in ısıtması sonucu gaz haline geldiği ve kuyruğa dönüştüğü bir gök cismi. 46P/Wirtanen, 17 Ocak 1948’de ABD Kaliforniya’daki Lick Rasathanesi’nde (kuruluş tarihi 1888) astronom Carl Wirtanen tarafından keşfedilmiş.  Bu yayınımda dosya konusu olmasının nedeni, gezegenimize Aralık 2018’de yaklaşmış olması. Rahatlıkla gözlemlenebiliyor. Şimdi biraz yakından inceleyelim.

46P/Wirtanen’i ilgi çekici kılan üç unsur var: Birincisi, bu  kuyruklu yıldız, hiperaktif olarak  değerlendiriliyor. Yani kayalık çekirdeğine göre püskürttüğü su, çok yüksek miktarda. İkincisi, Güneş Sistemi’nin uzak yerlerinden Dünya’ya yakın yerlerine yaklaşan eliptik yörüngesiyle elverişli bir uzay aracı hedefidir. Hattâ, Avrupa Uzay Ajansı ESA’nın 2 Mart 2004’te fırlattığı Rosetta sondasının hedefi aslında 46P/Wirtanen’di. Ancak fırlatma ertelenince vazgeçildi ve rota, 67P/Çuryumov-Gerasimenko üzerine iniş yapması planlanmıştı. Üçüncü ve son olarak, şu sıralar olduğu gibi Dünya’ya çok yaklaşacak olması da onu gözlemlenmeye değer kılıyor. Dünya’ya en yakın konumunda Dünya’dan sadece ve sadece 10 milyon 600 bin kilometre uzakta olacak. Rahatlıkla gözlemlenebiliyor çıplak gözle.

46P/Wirtanen ile ilgili bazı sayısal veriler verelim. Çekirdek çapı, yani kayalık olarak hesaplanabilen çapı 1,1 kilometre. Küresel değil elipsoid biçimli bir cisim. Kendi ekseni etrafında 7,6 saatte bir dönüyor. Yörüngesi, aşağıdaki şekilde:

46P/Wirtanen kuyruklu yıldızının yörüngesi

Gösterilen konum, 16 Aralık’ta bulunacağı  en yakın konumdur (4).

Pekiyi nasıl gözlemleyip nerede bulacağız? Bir yıldız haritasından, ya da telefonlardaki bir astronomi uygulamasından (SkyLite ya da SkyView olabilir) Boğa Takımyıldızını bulmalısınız. İşte bu takımyıldızın önünden aşağıdaki sarı çizgideki tarihlerde geçecek (5). Yeteri kadar karanlık bir yer bulursanız gözlemleyebilirsiniz. İyi seyirler!

46P/Wirtanen kuyruklu yıldızının yolu (2)

Uzay ve Ülke: Türkiye Uzay Ajansı

13 Aralık günü, Türkiye Uzay Ajansı kuruldu. Ülkemizin uzay  araştırma faaliyetlerinin bir kurum aracılığıyla kontrollü ve planlı olarak yürütülebilmesi için kurulan ajans, umuyoruz ki gelecekte ülkemizin de uzaydaki ve bilimsel çalışmalardaki etkinliğini artıracaktır. Her yayında uzay ve ülke başlığı altında, yapılan çalışmaları tanıtmak için tekrar buluşmak dileğiyle.

Bilgi Köşesi: Merkür

Mariner 10 uzay aracının 1973 yılında çektiği Merkür fotoğrafı (6)

Merkür, Güneş Sistemi gezegenlerinin en küçüğüdür (Plüton bir gezegen değildir). Güneş’e en yakın gezegendir ve Güneş’e olan uzaklığı ortalama 58 milyon kilometredir (Dünya ise yaklaşık 150 milyon kilometre uzaklıkta). Bir yılı, 88 Dünya günüdür. Güneş’e çok yakın ve aynı nedenle çok yüksek bir dönüş hızına sahip (Dünya’nın dönüş hızının 1,6 katı) olmasından ötürü, Güneş’in doğuşu ve batışındaki alacakaranlıkta, çok kısa süreler boyunca gözlemlenebilmektedir. MÖ 3000 yılından beri gözlemlenmesine ve özellikle 19. yy’da yörünge hesapları yapılmaya çalışılmış olmasına karşın 1915’e kadar doğru yörüngesi tespit edilememiştir. Bunun nedeni, Güneş’in uzay-zamanı büküşünden etkilenmesi ve Newton yasalarının onun hareketini açıklamakta yetersiz kalmasıydı. Einstein’ın genel görelilik kuramı sayesinde doğru yörüngesi saptanabilmiştir.

Merkür’ün kütlesinin küçük olması ve yüksek sıcaklığından ötürü atmosferi yoktur. Ne atmosferi tutabilecek kütle çekimi, ne de olan kütle çekiminde gezegen üzerinde durabilecek kadar soğuk kalabilen gazlar vardır çünkü. Atmosferi olmadığından gezegen üzerindeki sıcaklık, doğrudan Güneş görüp görmemeye bağlıdır. Güneş gören yerlerde sıcaklık 430 santigrat dereceye kadar yükselirken geceleyin, Güneş görmediğinde -170 santigrat dereceye kadar düşer. Merkür’ün uydusu yoktur ama tıpkı Dünya’nınki gibi bir manyetosferi vardır. Yani Güneş’ten gelen parçacıklara karşı bir manyetik kalkanı vardır.

Çıplak gözle gözlem ve teleskop gözlemleri dışında ilk etkileşim 1962 yılında Sovyet bilim insanlarının Merkür’e gönderdiği ilk radar sinyalleri ile gerçekleşmiştir. Bu yolla, Merkür’ün hiç Güneş görmeyen kutup bölgelerinde buzullar olduğu keşfedildi. Ancak asıl büyük bilgiler, 1973 yılında NASA’nın fırlattığı Mariner 10 adlı insansız uzay aracı ile edinildi. Yüzeyin %45 oranında haritası çıkartıldı. 2003 yılında yine NASA tarafından gönderilen Messenger, 2011 yılında gezegenin yörüngesine oturdu ve bilgi seviyesini çok daha yukarı taşıdı (7). Nisan 2015’te Messenger görevini tamamladı.

Ara sıra, çeşitli yayınlarda bu şekilde Güneş sistemi’ndeki gezegenlerle ilgili bilgileri paylaşmaya devam edeceğim.

İçeriğimizi beğendiyseniz paylaşabilir, diğer içeriklerimizden haberdar olmak için ise bizi  İnstagramTwittter ve Faceboook üzerinden takip edebilirsiniz.

Kaynakça

(1) Cosmonauts complete a risky spacewalk
http://russianspaceweb.com/iss-vkd45a.html

(2) Virgin Galactic’s SpaceShipTwo Reaches Space for the 1st Time in Historic Test Flight
https://www.space.com/42716-virgin-galactic-spaceshiptwo-unity-reaches-space.html

(3) Launch Calendar
https://www.spaceflightinsider.com/launch-schedule/

(4) The Comet Wirtanen Observing Campaign
http://wirtanen.astro.umd.edu/

(5) Comet 46P/Wirtanen

Comet 46P/Wirtanen

(6) Mariner 10 Image of Mercury
https://www.nasa.gov/image-feature/mariner-10-image-of-mercury

(7) Sunay, Çağlar,  50 Soruda Evren, Bilim ve Gelecek Kitaplığı, Ekim 2011, sf.65-70

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir