Kozmos Postası – Bennu’yu Ziyaret

Merhaba, 2019 yılının son saatlerinde NASA’nın uzay aracı OSIRIS-REx bir rekor kırdı ve Bennu adlı asteroitin yörüngesine girdi. Bennu, uzay araştırmaları tarihinde yörüngesine girilmiş en küçük cisim oldu. Dosya konumuzda bunu işleyeceğiz. Bilgi köşesinde nötron yıldızının ne olduğunu öğreneceğiz. Haberlerle başlayalım, özellikle Hindistan Uzay Ajansı’ndan haberler ilginizi çekecek.

Ocak 2019 ilk yarısındaki gelişmeler

Hindistan Uzay Ajansı’nın PSLV-CA adlı roketle fırlatmayı planladığı Emisat uydusunun fırlatması Şubat ayı içinde bir tarihe ertelendi.

Daha önce birkaç kez ertelenmiş olan, ULA firmasının ABD devletine ait istihbarat uydusu NROL-71 fırlatması bir kez daha ertelendi.

11 Ocak’ta SpaceX firması Falcon 9 v1.2 roketiyle Iridium-8 misyonunu Kaliforniya’daki Vandenberg Uzay Üssü’nden gerçekleştirdi. Fırlatma tekrarını aşağıdaki linkten izleyebilirsiniz.

https://www.youtube.com/watch?v=F74YCAZl1fA

Ocak 2019 son yarısındaki gelişmeler

Ocak ayının ikinci yarısında, ULA firmasının NROL-71 fırlatmasının gerçekleştirilmesi planlanıyor. Fırlatma Vandenberg Uzay Üssü’nden gerçekleştirilecek. Kesin tarihi henüz belli değil.

24 Ocak’ta Hindistan Uzay Ajansı (ISRO) Satiş Dhawan Uzay Üssü’nden PSLV-C44 roketiyle Microsat-R misyonunu gerçekleştirmeyi hedefliyor. Bu fırlatmada PSLV roketinin yeni bir modeli denenecek. Plana göre fırlatmadan sonra roketin ilk üç segmenti ayrılıp Hint Okyanusu’na düşecek, dördüncü segmenti ise yükünü yörüngeye bıraktıktan sonra “canlı” olarak yörüngede kalacak ve bir “yörünge platformu” olarak hizmet verecek. Dördüncü segment (PS4) güneş paneli yerine lityum-iyon pil ile enerjisini sağlayacak. Normalde, tüm fırlatmalarda yükü yörüngeye oturtan son segment çöp olarak yörüngede kalır. ISRO ise PS4 segmentini uzayda yapılacak deneyler için kullanmayı planlıyor (1).

Bir PSLV roketi fırlatma rampasında
credit: isro.gov.in

30 Ocak’ta yine ISRO, yine Satiş Dhawan Uzay Üssü’nden GSLV MK II roketi ile ikinci robotik Ay misyonu olan Chandrayaan-2 misyonunu gerçekleştirmeyi hedefliyor. Misyon bir yörünge aracını, bir iniş modülünü ve bir Ay yüzeyi aracını içeriyor. İniş sonrası altı tekerlekli Ay aracı yüzey çalışmaları yaparken yörünge modülü de uzaktan kumanda görevlerini yapacak (2).

Chandrayaan-2 Ay aracı yer altı testlerinde
credit: isro.gov.in

Dosya: OSIRIS-REx’in Bennu’yu Ziyareti

31 Aralık günü NASA’nın OSIRIS-REx adlı uzay aracı, Dünya’dan 110 milyon kilometre uzakta Dünya yönüne yaklaşmakta olan Bennu adlı asteroitin yörüngesine girerek uzay araştırmaları tarihinde bir ilke imza attı. Böylelikle uzayda yörüngesine girilmiş en küçük cisim Bennu olurken, bu başarıyı gösteren ilk uzay aracı da OSIRIS-REx oluyordu.

Bennu, yaklaşık 510m çapında, küresel olmayan bir asteroit. Şeklini aşağıdaki görselde görebilirsiniz.

Bennu asteroitinin sanatsal gösterimi
Courtesy: NASA Goddard

Aslında OSIRIS-REx Bennu’ya 3 Aralık günü resmi olarak ulaştı. Dört hafta boyunca uzmanlar, Bennu’nun yüzey haritasını çıkardı ve kütlesiyle ilgili çalışmalar yaptı. Bol  bol görüntü alındı. Daha sonra, 31 Aralık günü,sadece 8 saniyelik bir roket ateşlemesiyle yörüngeye girildi ve bahsettiğimiz rekor kırılmış oldu. Bndan önceki rekor, ESA’nın Rosetta uzay aracına aitti. 67/P Churyumov-Gerasimenko adlı kuyruklu yıldızın etrafında, 4,1km’lik bir irtifada yörünge turu atmıştı. OSIRIS-REx ise bu dereceyi 1,6km’ye indirdi (3).

Pekiyi bu neden önemli? Daha önce, Uzay ve Evren sitesindeki ilk yazımda Dünya’nın yörüngelerinden bahsetmiştim bilgi köşesinde. Bu yörüngelerdeki denge, uydunun merkezcil kuvveti ile etrafında döndüğü cismin kütle çekimi arasındaki kuvvet dengesidir. Bennu çok küçük bir cisim olduğundan ve kütle çekim ivmesi Dünya’nınkinin sadece 5 milyonda biri kadar olduğundan kütle çekiminden kurtulmak çok kolaydır. Olması gereken hızı az bir miktar aşsanız dahi yörüngesinden çıkarsınız. İşte OSIRIS-REx’i rekora  ulaştıran 1,6km irtifanın da sırrı bu hassas dengede yatıyor.

OSIRIS-REx’e ait sanatsal kurgu.
Photo Courtesy: NASA

OSIRIS-REx, Bennu yüzeyinden bazı numuneler topladıktan sonra, 2016’da Dünya’dan fırlatılmasıyla başlayan görevini 2023 yılında Dünya’ya inip numunelerini NASA’ya teslim ederek tamamlayacak.

Bilgi Köşesi: Nötron Yıldızı

Nötron yıldızı, “yaşamının” sonuna gelen, yani nükleer füzyon yakıtı biten, orta boylu bir yıldızın cenaze töreni olan süpernova patlamasından sonra oluşan kütleli yapıya denir. Patlama sonrası yıldızın büyük bir kısmı uzaya yayılır madde ve enerji olarak. Ancak patlama sırasında kaçamayan madde yıldızda kalır. Kalır ama yıldızın artık yakacak yakıtı kalmadığından o kütleyi belirli bir hacimde tutacak iç basınç yoktur artık. Tüm kütle içe çöker. Yapı kütlelidir de pek hacimli değildir. Çapı 22km kadardır, yani ortalama bir büyük şehir büyüklüğündedir ama ağırlığı Güneş’in bir buçuk katı kadardır. Şöyle anlatalım, bir küp şeker büyüklüğündeki  nötron yıldızı maddesinin ağırlığı bir tirilyon kilogramdır! Bu, aslında aşırı sıkıştırılmış madde olan yıldızın iç kısmının bir “nötron süperakışkanı” olduğu, yani  artık nötron dışında herhangi bir yüklü atom bileşeninin varolamadığı kuramsal olarak kabul edilmiş durumdadır.

Nötron Yıldızı (atarca) şematik gösterim (4)

Nötron yıldızı, tabii artık herhangi bir yakıtı kalmadığından kendisinden gelen ışıkla gözlemlenemez. Ancak nötron yıldızlarının bazıları yoğun miktarda X-ışını yayarlar. Bu tip nötron yıldızlarına Türkçe’de “atarca” denir. Atarca sözcüğünün İngilizce karşılığı “pulsar”. Bu ismin verilmesinin nedeni, bu tip nötron yıldızlarının sahip olduğu güçlü manyetik alan. Çoğu nötron yıldızı bu yapıdadır. Güneş gibi, diğer yıldızlar da kendi eksenleri etrafında yavaş şekilde dönerler. Ama süpernova patlaması sonrası hacmini kaybeden yıldız, açısal momentumunu koruyarak çökeceği için nötron yıldızına dönüştüğünde hızlı şekilde dönmeye başlar. Bu dönüş periyodu o kadar düzgündür ki, periyot hassasiyetleri atom saatlerine yaklaşır. İşte, bir atarcanın manyetik ekseni dönüş sırasında bir şekilde Dünya’yı tarayarak geçiyorsa o atarcanın orada olduğunu manyetik eksenini algılayarak “görürüz”.

İçeriğimizi beğendiyseniz paylaşabilir, diğer içeriklerimizden haberdar olmak için ise bizi  İnstagramTwittter ve Faceboook üzerinden takip edebilirsiniz.

Kaynakça

(1) PSLV-C44 to Lift-off with Added Features
https://www.thehindu.com/sci-tech/science/pslv-c44-to-lift-off-with-added-features/article25972663.ece

(2) Launch Calendar
https://www.spaceflightinsider.com/launch-schedule/

(3) Record Breaker! NASA’s Probe Slips into Around Asteroid Bennu
https://www.space.com/42863-nasa-osiris-rex-orbit-asteroid-bennu.html

(4) Neutron Stars
https://imagine.gsfc.nasa.gov/science/objects/neutron_stars1.html

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir